پیشنهاد : اپلیکیشن اصفهان صنعت را دانلود و بر روی گوشی های موبایل خود نصب نمایید ...
0
03136288464

ضرورت توسعه خلاقیت و نوآوری در سازمان‌ها و مراکز صنعتی

مقدمه:

پر واضح است که مسائل امروز با راه‌حل‌های دیروز حل شدنی نیست، این نکته نیز مشخص است که آینده به دست خودمان ساخته می‌شود و چشم امید داشتن به دست و تلاش دیگران کاری عبث و بیهوده است. کشورهای توسعه یافته این معنا را دهه‌های قبل دریافته‌اند و ما مدتی است شعارش را سر می‌دهیم. امروز شرایط محیطی و قواعدبازی به حدی بی‌رحم، پیچیده، پویا و نامطمئن گردیده که سازمان‌ها دیگر نمی‌توانند با تغییرات سطحی و ظاهری در ساختارها، روش‌ها، سیستم‌ها و غیره حیات بلندمدت خود را تضمین کنند. لذا سازمان‌های امروزی باید چنین نگرشی در اذهان مدیران و کارکنان خود به وجود آورند که «آینده‌ای وجود ندارد، بلکه باید آن را خلق کرد و فقط سازگاری با تغییر کافی نیست، بلکه باید آن را دوست داشت». امروزه سازمان‌ها نمی‌توانند با دل بستن به توان بالای تولیدی و اجرای چندطرح خلاقانه بر رقبای کوچک، منعطف، نوآور، فرصت‌گرا و کم هزینه فایق آیند. آنها باید شرایطی را فراهم کنند تا استعداد خلاقیت کارکنان بارور شده و همه آنان روحیه کارآفرینی پیدا کرده و بتوانند به راحتی، مستمر و به طور فردی یا گروهی فعالیت‌های نوآورانه خود را به اجرا درآورند.

۱-بیان مفاهیم خلاقیت، نوآوری و TRIZ[2]

امروزه بزرگ‌ترین سرمایه سازمان‌ها و مراکز صنعتی اندیشه‌های خلاق منابع انسانی می‌باشد، لذا بایستی در جهت رشد و توسعه قابلیت‌های خلاق و توان شکوفائی این سرمایه‌های گرانسنگ در سازمان‌ها و مراکز صنعتی تلاش مضاعفی نمود. برای «ایرانی» با تمدنی دیرینه و باشکوه و سابقه‌ای شگرف در زمینه توسعه علوم و فنون «غیر ممکن غیر ممکن است» و ایران که از خلاق‌ترین تمدن‌های پیشگام جهان بوده است می‌تواند با توسعه خلاقیت و نوآوری قله‌های پیشرفت و ترقی را فتح نماید.خلاقیت Creativity و نوآوری برابر واژه Innovation می‌باشد. تعاریف خلاقیت و نوآوری با ویژگی‌های «تازگی»، «جدیدی» و «سرآغازبودن» همراه است. تونی‌پروکتور به نقل از ورتهایمر خلاقیت را توانایی نگاه جدید و متفاوت به یک موضوع و بعبارتی فرایند شکستن و دوباره ساختن دانش خود درباره موضوعی و به دست آوردن بینش جدید نسبت به ماهیت آن است «گلستان هاشمی. سیدمهدی- ۱۳۸۲»

در تعاریف خلاقیت و نوآوری همواره بر تغییر و تحول، تازگی، حل مسئله و تفکر واگرا تاکید شده است. نظریات جدید، اختراعات و اکتشافات، نظریه نسبیت انیشتن، نظریه بی‌نهایت بودن ذرات، الگوی ساختاری مولکولی معادله شرودینگر و حتی ابداعات هنری نظیر: تابلوی مونالیزا (داوینچی) تابلوی ظهر عاشورا (استاد فرشچیان) اشعار سهراب سپهری، آثار شکسپیر و… از جمله مهم‌ترین خلاقیت‌ها و نوآوری‌هاست، خلاقیت را می‌توان فرایند کشف شخصی بطور نسبتا هوشیار و هدایت‌کننده به سمت بینش‌های جدید و مناسب و بنا به تعریف «وایمن» توان خارج شدن از جهان مرسوم و رد شدن از تله تکرار و دوباره مرتب کردن طبقه‌ها دانست (پروکتور ۱۹۹۹٫) خلاقیت فرآیندی است که توانایی ارائه ایده‌ها، نظریه‌ها و بینش‌های نوین را ایجاد می کند که به حل خلاق مسائل منجر می‌شود. تفکر خلاق طبق گفته مایگاری بک عبارتست از فراورده خلاق فردی که حاصل فرایند «خلاقیت ذهنی» است. اندیشه خلاق در سازمان چنانچه بصورت فرایندی درآید فرهنگ سازمانی را نیز دستخوش تغییر و تحول می‌نماید، فرهنگ سازمانی شامل نوع نگاهش به جهان، سبک تفکر، اخلاقیات، هنجارها و ارزش‌ها، موازین و قواعد آن می‌شود. (آلبرشت -۱۹۸۷)

نوآوری محصول خلاقیت است، در واقع خلاقیت عینیت یافته واندیشه خلاق تحقق یافته نوآوری نامیده می‌شود. خلاقیت. ایجاد پدیده‌ها و فرایندهایی است که قبلا و جود نداشته است .خلاقیت بستر رشد و پیدایی نواوری است. در واقع «نوآوری» کاربرد و عملیاتی شدن ایده‌های خلاق و بکارگیری ایده‌ها در محیط کار و اجتماع است (آلبرشت -۱۹۸۷)

آلتشولر پدر TRIZ بیش از ۴۰ هزار اختراع ثبت شده مهم را عمیقا مورد بررسی قرار داد؛ وی متوجه شد، اختراعات به عنوان مسئله چگونه حل شده‌اند؟ بر اساس نتایج حاصله از این نوع مطالعات ماحصل کشفیات آلتشولر «اصول و قوانین تریز» بود. آلتشولر به دنبال کشف تکنیک‌های خلاق به کمک بررسی مدارک اصلی از اختراعات ثبت شده بود. او سعی کرد فرایند اصولی را به وسیله راه‌حل‌های خوبی که یافته بود کشف نماید و برای وی مهم نبود که در آن فرایند از چه تکنولوژی استفاده شده است. براین اساس او قاعده‌ای که پایه و اساس دانش اولیه و روش‌های مختلف برای حل مسایل فنی بود را پیدا نمود. بعداً این روش‌ها به آنچه که آلتشولر آن را TRIZ نامید توسعه داده شده‌اند. تحقیقات TRIZ با بیان این فرضیه آغاز می‌شود که یکسری اصول جهان مشمول اختراع وجود دارد که مبنایی برای نوآوری خلاق با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته می‌باشد. این بدین معنی است که اگر این اصول تعریف و شناسایی گردند می‌توانند به تفکر افراد در ایجاد فرآیندهای مبتنی بر نوآوری به صورت قابل پیش‌بینانه‌تری عمل نمایند. این تحقیق در طی چندین مرحله در طول ۵۰ سال گذشته تکامل یافته است، سه یافته اصلی از این تحقیق در زیر ارائه می‌شود:

۱- مسایل و راه حل‌هایی که در میان صنایع و علوم تکرار شده بودند.

۲- الگوهای تکامل فنی که در میان صنایع و علوم تکرار شده بودند.

۳- نوآوری‌های استفاد شده توسط علوم خارج از زمینه‌ای که آن علوم توسعه یافته بودند.

امروزه TRIZ یک منبع از روش‌ها برای یافتن و حل مسایل است، یک دانش پایه توانمند و قانونمند. روش‌های حل مساله TRIZ همچنین به عنوان روش‌های برطرف‌کننده تناقضات شناخته می‌شوند

۲-نقش فرآیندهای خلاقیت و نوآوری در رشد و توسعه علم و فناوری

فرآیندهای خلاقیت و نوآوری نقش بسیار مهمی در رشد و توسعه صنایع دارای تکنولوژی سطح بالا و پیشرفته ایفا می‏نماید، چنانکه محوریت فعالیت‏های جهانی صنایع پیشرفته براساس خلاقیت و نوآوری می‌باشد. از اینرو استفاده از دانش خلاقیت شناسی و مفاهیم راهگشای علمی کاربردی آن در راستای توسعه خلاقیت و نوآوری در صنایع کشور ضروری می‌باشد. یکی از شاخه‌های خلاقیت شناسی[۳] که کاربردهای فراوانی را در این راستا فراهم می‌نماید مهندسی خلاقیت بیونیکی می‌باشد. به طور کلی فرآیند الگوگیری از طبیعت برای خلق ایده‌های نوآورانه را بیونیک گویند. طبیعت با تنوع بسیار زیاد در ساختارهای کارآمد منبع مناسبی برای الگوگیری از راه‌حل‌های متنوع برای مشکلات و فرصت‌ها در مهندسی مدرن را فراهم آورده است به طوری که امروزه با استفاده از اصول تکاملی طبیعت راهکارهای مدرن و تازه‌ای به گونه‌ای روز افزون برای پژوهشگران باز می‌شود. الگوسازی (Modeling) از ساختمان‌های ویژه موجودات زنده تاکنون منجر به ظهور ابداعات فراوانی در دنیای صنعت گردیده است. وظیفه بیونیک بررسی فرآیندها و ساختارهای بیولوژیکی برای طراحی‌های آینده است. تکنولوژی‌های حیات در بهترین حالت‌ها هستند،‌ و با یکدیگر حالت منظمی دارند اگر از طبیعت الگوگیری شود، راه‌حل‌های مناسب و مؤثری در تحقیقات صنایع ارائه می‌گردد. همانطوری که تاکنون نمونه‌های متعددی از این الگوبرداری‌ها مشاهده می‌شود:

طراحی و ساخت برج ایفل با الگوگیری از استخوان ران بدن انسان

طراحی و ساخت هواپیما با الگوگیری از پرندگان

طراحی و ساخت ربات‌های مختلف مانند Lobster Robot با الگوگیری از خرچنگ

طراحی و ساخت پرنده نمای کوچک با الگوگیری از حشرات

طراحی و ساخت زیردریایی‌ها با الگوگیری از ماهی‌ها …

مسلما بمنظور رشد و توسعه علم و فناوری ضرورت وجود استراتژی جهت «تبدیل ایده‏های خلاق به نوآوری» لازم؛ ضروری و بدیهی می‌باشد.

زمانی که صرف می‏گردد تا خلاقیت منجر به نوآوری گردد در صنایع مختلف متفاوت است، به عنوان مثال این زمان در سازمانهایی که نرم‏‎افزارهای کاربردی تولید می‏نمایند ممکن است چند ماه باشد؛ در حالی که در صنایعی مانند: هوا- فضا این زمان ممکن است چندین دهه به طول بینجامد. هرگونه فرآیندی که منجر به تقویت نمودن تعداد ایده‏هایی گردد که در نهایت تبدیل به نوآوری می‏گردند مزایای مالی زیادی را برای سازمان به همراه خواهد آورد. بدین منظور سازمان نیازمند آن است تا استراتژی مناسبی را جهت تبدیل ایده‏های خلاق به نوآوری تدوین نماید.یکی از استراتژی‌های مناسبی که سازمان به منظور تبدیل ایده‏های خلاق به نوآوری و تولید محصولات جدید می‏تواند به کار گیرد اشاعه نوآوری‌های خود می‏باشد. پیش از پرداختن به استراتژی اشاعه نوآوری‌ها، مراحل فرآیند نوآوری سازمانی جهت تولید محصولات و خدمات جدید مورد بررسی قرار می‌گیرد. در واقع از دید سازمانی نوآوری فراورده و محصول خلاقی است که در یک سازمان تولید می‌شود. ضمن اینکه فراورده خلاق می‌تواند نرم‌افزاری یا سخت‌افزاری باشد.

۳- راهکارهای توسعه خلاقیت و نوآوری در سازمانها و مراکز صنعتی

در مورد رشد خلاقیت دیدگاه مثبت و انرژی‌زا در سازمان‌ها اینست که: هر کسی می‌‌تواند استعداد خلاق داشته باشد. مثبت اندیشی. عمل گرایی، تغییر در دوست داشتن و علایق، پیشرفت در تعیین جهت برای رسیدن به هدف بعنوان مولفه‌های فرهنگی توسط مدیریت ارشد سازمان توسعه می‌یابد.

۳-۱- استراتژی رقابتی: امروزه با توجه به اتخاذ «استراتژی رقابتی» در سازمان‌ها و مراکز صنعتی؛ بهره‌گیری از علوم و دانش‌های نوین بین رشته ای همانند «خلاقیت و نوآوری» بسیار حائز اهمیت می‌باشد. امروزه وجود خلاقیت و نوآوری در سازمان‌ها به ضرورتی اجتناب ناپذیر مبدل گردیده، زیرا فضای رقابتی ایجاد شده بین سازمان‌ها و خصوصاً مراکز صنعتی ایجاب می‌کند تا فرایندهای نوآوری و خلاقیت تقویت یابد.

پیتر دراکر (۱۹۹۹) ضروریات تغییر و تحول در سده ۲۱ را عوامل زیر می‌داند:

۱-مدیریت کسب و کار و توسعه کارآفرینی و کسب و کارهای نوین

۲- مزیت رقابتی سازمان‌ها و فشردگی رقابت

۳-دریچه‌های فرصت: که خود شامل ۵ مورد زیر می‌شود

– موفقیت‌ها و شکست‌های غیر منتظره رقبای سازمان

– ناسازگاری‌های موجود در فرایندها، اعم از تولید، توزیع یا رفتار مشتریان

– تغییرات انجام شده گسترده در آمار نفوس و جمعیت و تغییرات انجام شده گسترده در ساختار بازار

– دانش‌های نوین و آگاهی‌های نوین و نیازها و ضرورت‌های فرایندی

– دگرگونی‌های صورت گرفته در برداشت‌ها و درک مفاهیم

۳-۲-فرهنگ سازمانی: البته تحقق این امر نیز مستلزم تغییر و تحول فرهنگ سازمانی است. برخی شرایط و وضعیت‌ها برای ظهور خلاقیت‌ها در سازمان‌ها لازم است: تشخیص یک مهارت مهم، توانایی عمومی، خوب فهمیدن فرآیند خلاقیت، آگاهی از موانع کسب خلاقیت، آگاهی از عوامل تسهیلاتی، شناسایی فنون برای ارتقاء خلق مهارت‌ها. راهکارهایی برای افزایش خلاقیت از طریق: دانستن در مورد فرآیندهای خلاقیت، دیدگاه‌های فرهنگی مناسب، آگاه شدن از عوامل پنهان برای کمک به خلاقیت، آموزش برای افزایش فنون خلاقیت. عوامل مکمل: فکر و ایده جدید، آزمایش کردن، شکست به عنوان مقدمه پیروزی، میانجی شدن میان همکاران و دوستان، سرزنده و شاد بودن. همچنین برخی موانع برای رشد خلاقیت وجود دارد مانند: محیط‌های بدون پشتیبان، ارزشیابی قانونی، اضطراب، ترس، استرس بالا، ایمان کم و… که همه این مطالب و موانع توسط مدیران ارشد و با مساعدت و مشارکت کارکنان؛ ایجاد و یا رفع می‌شود آنچه در تبیین جایگاه فرهنگ در فرایند توسعه از نظر نباید دور داشت، اینکه فرهنگ در تمامی مراحل زندگی هم حضور و هم تاثیرگذاری لازم را دارد، بنابراین برای نظام فرهنگی میتوان نقش اصلی را قائل شد با توجه به اینکه نسبت عناصر شکل دهنده نظام فرهنگی به توسعه فرهنگی، کاملا به «تغییرات فرهنگی» مرتبط است و در این میانه فرهنگ پویا و نوآوری فرهنگی یک راهبرد مهم تلقی می‌شود. فرهنگ سازمانی را می‌توان، مجموعه نگرش‌ها، فرهنگ‌ها و نظام‌ها و ساختارهای گوناگون حاکم بر سازمان دانست و تفکر خلاق طبق گفته مایگاری بک عبارتست از فراورده خلاق فردی که حاصل فرایند «خلاقیت ذهنی» است. اندیشه خلاق در سازمان چنانچه بصورت فرایندی درآید فرهنگ سازمانی را نیز دستخوش تغییر و تحول می‌نماید. مسلما تحقق نواوری نیز مستلزم تغییر و تحول فرهنگ سازمانی است، البته قبل از هرگونه تغییر مبنایی در فرهنگ سازمانی لازم است موانع و محدودیت‌های تفکر خلاق گروهی برطرف شود، مسلماً نوآوری در فرهنگ، تغییراتی پدید می‌آورد که ممکن است ضمن بر هم زدن قواعد و برخی معادلات، محیط را دستخوش تغییراتی نماید و این تحول، خوشایند عدهای عده‌ای نباشد که به حفظ وضع موجود تن داده‌اند.

۳-۳- الگو سازی از سازمانهای خلاق و نوآور: سازمان‌ها بر اساس میزان توجه و تاکید بر نواوری به چهار گروه تقسیم می‌شود. اول: تقلید کننده دوم: محافظه کار سوم: خلاق در امور نظری (تئوری) چهارم: خلاق و نوآور

طبق تحقیقات بعمل آمده سازمانهای آینده دارای ۱۰ ویژگی هستند ۱- سرعت و شتاب در فعالیت‌ها ۲- رقابت جهانی (بهره‌مندی از مزیت رقابتی) ۳- افزایش انگیزه کارکنان ۴- استفاده بسیار از فناوری اطلاعات ۵- تغییرات مبنایی در طرح‌های سازمانی (مهندسی مجددفرایندها) ۶- کارآفرینی و نوآوری ۷-طراحی مجدد مشاغل ۸- حمایت از حسابرسی اجتماعی ۹- غلبه نرم افزارها بر سخت افزارها ۱۰- فرایند خظ مشی گذاری پویا (دراکر.۱۹۹۹)

با توجه به موارد فوق و ضرورت قطعی نیاز سازمان‌ها به حوزه‌های علمی- کاربردی نوین نظیر: مهندسی مجدد فرایندها، آینده پژوهی، مدیریت دانش و شبکه سازی دانش، مدیریت مشارکتی، برنامه‌ریزی منابع سازمانی، دانش نوین triz (ئوری حل مساله ابداعی) بدیهی است که تغییر و تحول و نوآوری جز لاینفک در سازمان‌های امروزه است. نکته بسیار مهمی که معمولا مورد غفلت واقع می‌شود اینست که برخی مدیران ماتصور می‌کنند آوردن تجهیزات نو و اطلاعات جدید به سازمان و آموزش‌های نوین مرتبط «تحول و نوآوری» است در حالیکه تغییراتی بدون خلاقیت و نوآوری رخ داده است، زیرا زمانی خلاقیت و نوآوری رخ می‌دهد که مدل‌های تک بعدی حذف و مدل‌های چند بعدی بوجود بیاید. مسلما بر مبنای رعایت برخی از قواعد و قوانین مانند ایجاد پارادوکس، جایگزینی و ترکیب و … است که میتوان به تحولات امیدوار بود.

۳-۴- حل مسائل سازمانی با شیوه مدیریت مشارکتی:

از سویی حل مسئله در سازمان همانند حل کردن مشکلات در جامعه و خانواده و… حائز اهمیت است: همه ما در کسب و کار نیازمند حل مشکل هستیم، حل مشکلات ما باعث راحت شدن ارتباط کار و زندگی روزانه ما می‌‌شود.

بطور کلی مراحل حل کردن مسایل عبارتند از: ۱- آگاهی از مشکل ۲- تعریف، توضیح و فهمیدن مسئله ۳- مرحله تشخیص ۴- گوش کردن به تحلیل‌های دیگران ۵- ارزشیابی و انتخاب ۶-اختصاص دادن جزئیات مهارت و زمانبندی و… ۷- نظارت و بازبینی نتایج ۸- استفاده از تجربیات گذشته

۳-۵- تبیین و توسعه عناصر فرهنگی خلاقیت و نوآوری:

فرهنگ که مجموعه‌ای از دستاوردهای مادی و معنوی بشر در زمینه آداب ورسوم و ارزشها و هنجارها و باور داشت‌ها می‌باشد، دارای عناصری چون گویش‌ها، گفتمان‌ها، اندرزها، خطابه‌ها و… می‌باشد، در فرهنگ‌ خلاقیت و نوآوری تک تک افراد سازمان در ایجاد این عناصر نقش بسزایی دارند زیرا فرهنگ خلاق نقش و سهم تک‌تک افراد را چنان مدنظر دارد تا بتوانند توانمندی‌هایشان را به منصه‌ی ظهور رسانند عناصر این فرهنگ چون «مدیریت مشارکتی» و «ساماندهی نظام پیشنهادات» «خودباوری و عزت نفس» پذیرش سلایق و عقاید منتقدین همگی بایستی دقیقا مورد تبیین و تشریح قرار گیرند.تصمیم‌گیری‌ها اگر به صورت مشارکتی بوده و از همه‌ی کارکنان نظرخواهی شده و همه‌ی کارکنان در هر قسمت و رده نماینده‌ای در شوراهای مشورتی مدیریت داشته باشند، پس از مدتی مدیریت به صورت شایسته سالاری اعمال می‌شود، مسلما تشویق به تشکیل گروه‌های کاری تصمیم‌سازی‌های گروهی را توسعه و هرگونه استبداد رای و اتوریته در سازمان مبدل به مشارکت فعال خواهد شد. در هر حال نقش مدیریت سازمان در گسترش فرهنگ مشارکت جویانه نیز موثر می‌باشد و باعث می‌شود خلاقیت‌های فردی تحت تاثیر این فرهنگ، خلاقیت‌های جمعی افراد را شکوفا نموده تا سازمان تبدیل به سازمانی خلاق و نوآور گردد.

۳-۶- تکریم و تجلیل محققین و مبتکران سازمان:‌

تکریم محققان و مبتکران در سازمان‌ها و مراکز صنعتی، خصوصاً با حضور مسوولان و مدیران ارشد و با حضور خانواده‌های محققان و مبتکران قطعاً عوامل انگیزشی لازم را به منظور استمرار فعالیت‌های خلاقانه ایجاد می‌کند و این عامل خود سبب شکوفائی استعدادهای نهان گردیده و توسعه خلاقیت و نوآوری به سهولت انجام می‌پذیرد.

۳-۷- آموزش‌های اثربخش فنون خلاقیت، نوآوری و حل خلاق مسئله:

از مهم‌ترین راهبردهای ترویج فرهنگی خلاقیت و نوآوری در سازمان‌ها که در کشورهای پیشرفته نیز بسیار مورد توجه می‌باشد، ارائه‌ی آموزش‌های فنون خلاقیت و حل خلاق مسئله و TRIZ به کلیه‌ی مدیران، کارشناسان، مهندسان و سایر کارکنان سازمان (بالاخص واحدهای R&D‌ می‌باشد.) این آموزش‌ها سطح دانش، بینش و توانش کارکنان سازمان را در جهت خلاقیت و نوآوری افزایش می‌دهد. مدیران آموزش و توسعه‌ی منابع انسانی در راستای فرهنگ‌سازی و آموزش فراگیر خلاقیت و نوآوری در سازمان‌ها، رسالت سنگینی بر عهده دارند. امروزه مدیریت نوین آموزش «پژوهش محوری» را توصیه می‌کند که بزرگ‌ترین حسن آن، بالا بردن قدرت تجزیه و تحلیل مسائل، تعریف و تحلیل مسئله و ارائه‌ی راهکارهای خلاق حل مساله می‌باشد.

منابع و مآخذ

۱- گلستان‌هاشمی، سیدمهدی (۱۳۸۲) مقدمهای بر علم خلاقیت شناسی. جهاد دانشگاهی واحد صنعتی اصفهان.

۲- سادلر، فیلیپ. مدیریت تغییر. ترجمه: غلامرضا اسماعیلی. انتشارات امیر. ۱۳۸۰

۳- ماهوشی، افشین (۱۳۸۱) تغییر و نوآوری در سازمان‌ها و مراکز صنعتی- مجموعه مقالات جهارمین همایش ملی صنایع دریایی- بهمن ۱۳۸۱

۴- ماهوشی، افشین. فرهنگسازی تحقیق و توسعه- مجموعه مقالات همایش بین المللی R&D. وزارت صنایع و معادن- جامعه مراکز R&D – زمستان ۱۳۸۰

۵- تاشمن،مایکل و اریلی سوم، چارلز ۱۳۷۸ «نوآوری بستر پیروزی» ترجمه عبدالرضا رضایی نژاد. موسسه رسا

۶- جان ترنینکو، آلا زوسمن، بوریس زلتین، نوآوری نظام یافته TRIZ، ترجمه م. جعفری، خدمات فرهنگی رسا،۱۳۸۰

۷- دراکر، پیتر اف. چالشهای مدیریت در سدهء ۲۱. ترجمه: محمود طلوع۱۳۸۲٫ موسسه رسا

 

افشین ماهوشی ،پژوهشگر و مدرس دانشگاه جامع علمی کاربردی اصفهان

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *